3 . اشكال معتزله پيروان مكتب اعتزال در مسئلهء نجات و رستگارى نگاهى تنگ نظرانه دارند . آنها نجات را ويژهء كسانى مىدانند كه حقيقت را از راه اقامهء برهان شناخته و از گناهان ، پاك و منزّهند . « 1 » اين ديدگاه كلامى درست نقطهء مقابل ديدگاه مرجئه است كه با سعهء صدر كامل ، با مسئلهء نجات روبه‌رو مىشوند و معتقدند كه ملاك رستگارى ، عمل نيست . بايد قضاوت را به تأخير انداخت . چه مىدانيم ؟ ممكن است خداوند در روز قيامت ، سلمان و ابوذر را به جهنم بيندازد و ابو سفيان و معاويه را راهى بهشت سازد . پاسخ : در مسئله نجات و رستگارى بايد از افراط و تفريط پرهيز كرد . خدا هم عادل است و هم غفّار . عدلش ترس مىآورد و غفرانش اميد . عدالتش اقتضا مىكند كه اجر نيكوكاران را ضايع نكند و غفرانش اقتضا مىكند كه اگر گنه‌كارى در خور آمرزش است ، او را بيامرزد . او خود فرموده است : وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى ؛ « 2 » منم آمرزگار كسانىكه توبه كنند و ايمان آورند و كار شايسته كنند ، سپس هدايت بپذيرند . شيخ الرئيس با توجه به همين حقيقت است كه مىگويد : و لا تصغ إلى من يجعل النّجاة وقفا على عدد و مصروفة عن أهل الجهل

--> ( 1 ) . ر . ك : الاشارات و التنبيهات ، ج 3 ، ص 327 . ( 2 ) . طه ( 20 ) آيهء 82 .